Dyspensa w Prawie Kanonicznym

Kodeks Prawa Kanonicznego w księdze I, rozdziale V, tytule IV swoją "uwagę" skupia na akcie administracyjnym, jakim jest dyspensa. W ujęciu prawo-kanonicznym pojęcie dyspensy zawarte jest w kan. 85, który stanowi, iż - Dyspensa, czyli rozluźnienie prawa czysto kościelnego w poszczególnym wypadku, może zostać udzielona przez tych, którzy posiadają władzę wykonawczą w granicach ich kompetencji, a także przez tych, którym wyraźnie lub pośrednio przysługuje władza dyspensowania, bądź mocą samego prawa, bądź mocą zgodnej z prawem delegacji.

Dyspensa to również jak podaje Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego to „instytucja typowa dla systemu prawa kanonicznego, służąca łagodzeniu surowości ustaw w konkretnym wypadku dla dobra dusz za względu na szczególne okoliczności osób, miejsca lub czasu”. (Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego, t. I, Księga I, Normy Ogólne, Pallottinum, 2003, s. 148).

Kodeksowe pojęcie dyspensy, zawiera w sobie szereg informacji, które definiują pojęcie dyspensy, określają zakres i granice jej działania, jak i organy władzy uprawnionej do jej udzielania.

Ważne dla prawidłowego zrozumienia tej instytucji, jest prawidłowa interpretacja podawanej przez Kodeks Prawa Kanonicznego definicji.

W pojęciu dyspensy, prawodawca kościelny wskazuje, iż jest to „ rozluźnienie prawa czysto kościelnego”. Z zapisu, więc, tego wynika, że zakres przedmiotowy udzielenia dyspensy jest ograniczony. Rozluźnienia prawa, o którym mówi ustawodawca kościelny może nastąpić tylko w przypadku ustawa kościelnych, wydawanych przez kompetentne organy władzy kościelnej. Oznacza, to, że normy pochodzące z Prawa Bożego i prawa naturalnego pozostawione są poza kompetencja władzy kościelnej. Oznacza to również, że nikt nie może zwalniać i nie ma takiej kompetencji, by dyspensować od norm wynikających z Prawa Bożego i prawa naturalnego.

Prawodawca wyłączy spod przedmiotu dyspensowania również ustawy karne i procesowe oraz kan. 86 - Nie podlegają dyspensie ustawy, o ile definiują to, co jest istotnie konstytutywne dla instytucji albo aktów prawnych.

W celu uzyskania dyspensy należy spełniać warunki określone przepisami prawa. Prawa Kanoniczne przewiduje, iż kan. 90 - § 1. Od ustawodawstwa kościelnego nie należy dyspensować bez słusznej i racjonalnej przyczyny, z uwzględnieniem okoliczności przypadku i ważności ustawy, od której się dyspensuje. W przeciwnym razie dyspensa jest niegodziwa a także nieważna, chyba, że została udzielona przez prawodawcę lub jego przełożonego.

W powyższej normie istotny jest zapis o istnieniu słusznej i racjonalnej przyczyny. Przyczyny dyspensy jest wówczas słuszna, gdy nie stoi w sprzeczności z normami współżycia społecznego, natomiast jest racjonalna, gdy okoliczności, a ustawa, od której udziela się dyspensy są sobie proporcjonalne tz. czy przyczyna dyspensy jest wystarczająca do zwolnienia z obowiązku zachowania danej ustawy.
W dalszej części definicji, prawodawca przewiduje negatywną konsekwencją niegodziwości udzielonej dyspensy w przypadku nie spełnia wymogu słuszności i racjonalności, jak i nieważność jej udzielenia, gdy wydał ją organ do tego nieuprawniony. Przedmiotem kompetentnej władzy do udzielenia dyspensy, są organy władzy kościelnej, który posiadają władze wykonawczą. Władza dyspensowania przysługuje z mocy samego prawa, osobą sprawującym urząd, który tożsamo wyposażony jest w uprawnie do udzielania dyspensy, bądź na mocy delegacji.

W omawianiu, komu przysługuje władza udzielania dyspensy, należy zwrócić uwagę, iż nie każdy organ władzy wykonawczej posiada to uprawnienia. Istotne jest wskazanie, iż istnieje grupa spraw, które są zastrzeżone Stolicy Apostolskiej. W dziedzinie prawa małżeńskiego Kościoła Katolickiego, Stolicy Apostolskiej zastrzeżone są następujące przeszkody:

-przeszkody święceń (Kan. 1078 - § 2. Stolicy Apostolskiej jest zarezerwowana dyspensa:1° od przeszkody wynikającej ze święceń lub z wieczystego ślubu publicznego czystości, złożonego w instytucie zakonnym na prawie papieskim)

-publiczno-wieczystego ślubu czystości, złożonego w instytucie zakonnym na prawie papieskim (Kan. 1078 - § 2. Stolicy Apostolskiej jest zarezerwowana dyspensa:1° od przeszkody wynikającej ze święceń lub z wieczystego ślubu publicznego czystości, złożonego w instytucie zakonnym na prawie papieskim)

- przeszkody występku (Kan. 1078 - § 2 2° od przeszkody występku, o której w kan. 1090
{ Kan. 1090 - § 1. Kto ze względu na zawarcie małżeństwa z określoną osobą, zadaje śmierć jej współmałżonkowi lub własnemu, nieważnie usiłuje zawrzeć to małżeństwo. § 2. Nieważnie również usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy poprzez fizyczny lub moralny współudział spowodowali śmierć współmałżonka}).

Na forum diecezjalnym, uprawniony do udzielania dyspensy jest biskup diecezjalny, który jak przewiduje kan. 87§ 1 może dyspensować wiernych, pod warunkiem istnienia pożytku dla ich dobra duchowego. Uprawnie do udzielania dyspensy przysługuje w zakresie ustaw dyscyplinarnych tak powszechnych, jak i partykularnych, z wyjątkiem tych, które zarezerwowane są Stolicy Apostolskiej, bądź innej władzy kościelnej, bądź, gdy tyczy się to ustaw karnych i procesowych.

www.kosciol.pl