Kształcenie Literackie w Nauczaniu Zintegrowanym

Edukacja polonistyczna w nauczaniu zintegrowanym jest podstawą dalszego efektywnego kształcenia oraz wychowania i stanowi główne ogniwo w zorganizowanym systemie oświaty. O ile opanowanie umiejętności pisania i czytania czy liczenie jest rzeczywiste, o tyle kształcenie literackie jest niewidoczne.
Ze względu na właściwości rozwojowe dzieci w wieku wczesnoszkolnym wymagają dokładnego ukierunkowania pedagogicznego przez nauczyciela. Wszelkie zaniedbanie w zakresie kontaktów ze sztuką, w sferze przekazywania i zaszczepiania wartości nie zawsze dają się wyrównać w latach następnych.

Nauczyciel ma przede wszystkim ułatwić uczniom kontakt z utworami o wysokich walorach artystycznych, poznawczych i moralnych. Muszą to być utwory zaspokajające żywiołową potrzebę zabawy, działania, manipulacji, domagające się jakiegoś wykonania, proponujące podjęcie jakiegoś pomysłu i rozwinięcie w podobnej formie, muszą pobudzać wyobraźnię i skłonność do ekspresji.

Teksty mają umożliwić wprowadzenie małego czytelnika w zagadnienie niezbędne, do refleksyjnego czytania, umożliwić poznanie tajników literackości, uczyć rozszyfrowywania znaczeń. Mają przełamać szkolną monotonię tekstów pisanych w poetyce realistycznej oraz monotonię kalendarza przyrody i uroczystości. W koncepcji kształcenia literackiego trzeba wyłączyć proste utwory dydaktyczne i te, z wyraźną intencją wychowawczą, w których elementarne składniki wierszotwórcze służą jedynie wzmocnieniu tezy pedagogicznej, a nie służą dobrze wychowaniu estetycznemu.

Dla celów kształcenia literackiego potrzebny jest inny repertuar tekstów. Muszą to być utwory, które pobudzają skłonność do ekspresji i włączają do współudziału wyobraźnię oraz różne rodzaje wrażliwości, otwierające perspektywy do trudniejszych postaci literatury. Chodzi tu o usprawnienie małego czytelnika do odbioru refleksyjnego oraz o wykształceniu nawyku szukania w utworze czegoś oryginalnego. Skierowanie uwagi i spostrzegawczości na artystyczny plan, oraz umiejętność stawiania utworowi pytań "jak mówi?" i "dlaczego tak?" - oczywiście te pytania nie mogą wyprzeć, wyeliminować np. problematyki estetycznej, jeśli utwór taką zawiera.

Sposób opracowywania utworów zaprojektowany zgodnie z celami kształcenia literackiego, przyzwyczaja do takiego czytania, w którym równie ważne jest to, o czym się dowiadujemy, jak jest przedstawiona rzeczywistość, jak opowiedziane są zdarzenia. Dziecko w wieku wczesnoszkolnym rozwija się jako odbiorca sztuki, doskonali się jego percepcja, zdolność odbierania i przeżywania sztuki. Literatura dostarcza ciekawej akcji, wartości emocjonalnych, poczucie humoru, obrazów z życia dzieci, przyrody, obrazów realistycznych i fantastycznych.

Dzieci powinny zetknąć się z utworami wierszowanymi i pisanymi prozą, utworami klasyków oraz książkami autorów współczesnych, utworami fantastycznym oraz opowiadaniami realistycznymi. Dzieci często zwłaszcza w baśniach utożsamiają się z bohaterami, którzy stają się wzorem zachowania, przeżywania i oceny świata. Dziecko w trakcie zabawy inspirowanej baśnią odkrywa, że jego subiektywne doświadczenia są również udziałem innych ludzi. Na tym przede wszystkim polega siła i atrakcyjność. Wrażenie powstałe w trakcie pierwszego kontaktu z utworem literackim w dużym stopniu decyduje o dalszych sukcesach czytelniczych oraz potrzebie kontaktu z literaturą.

Przejście od mówienia do pisania dokonuje się tym łatwiej im bogatsze były doświadczenia słowne, kontakty literackie w dzieciństwie. Stosunek dziecka do danej formy wypowiedzi będzie bardziej pozytywny, im będzie wymagał większego zaangażowania emocjonalnego dziecka, im więcej będzie miało ono do powiedzenia od siebie, im głębiej wyda mu się to zabawą w słowa niż czynnością techniczną według określonych norm.

To wszystko powinno przekonać nas, że w nowej szkole, o jakiej wszyscy mówimy, musimy mieć czas także na twórczą inicjację. Powinniśmy starać się bardziej „humanizować” program, korzystając z możliwości dostosowania go do tej grupy dzieci, z którą pracujemy.

Chciałam tu zaprezentować takie działania literackie, do jakich skłoniłam dzieci, które uczyłam w ostatnich latach.

Jak już wcześniej wspomniałam, aktywność literacką dzieci rozumiem jako sferę poczynań, w której realizując zagadnienia programowe, kształtując określone formy wypowiedzi, dzieci angażują także swój wewnętrzny świat odczuć, uzewnętrzniają pewne strony emocjonalne.

Od dwóch lat organizujemy w klasie tzw. "Kącik uczciwości". Staramy się z dziećmi w klasie wyeliminować skargi kierowane do wychowawcy na rzecz precyzowania swoich gniewów oraz pretensji w formie pisanej, którą można przeczytać. Prawie zawsze znajdują się tam podziękowania, przeprosiny bądź wyjaśnianie zaistniałej sytuacji. Często nawet pojedyncze zdanie staje się przedmiotem dyskusji o wydźwięku wychowawczym czy etycznym.

Staram się zachęcać dzieci do pisania utworów fantastycznych, opowiadań o postaciach, których nie ma. Prace te, oprócz angażowania wyobraźni, pozwalają oddać się marzeniom o innym świecie, takim, jaki dzieci chciałyby stworzyć. Budzeniu zainteresowań czytelniczych służą nam także dziecięce wiersze, które dzieci układają same. Są one prezentowane na lekcjach, a także umieszczane w naszej szkolnej gazetce. Niektóre z nich to proste rymowanki, ale są też i takie, które zasługują na miano poezji dziecięcej.

Lilianna Oling