Kultura Antyintelektualna

Jedna z zaprzyjaźnionych studentek psychologii opowiadała mi, że w ramach zadania postanowiła sprawdzić, co najchętniej czytają Amerykanie. W pierwszej dziesiątce bestsellerów nie było ani jednej książki, która mogłaby poszczycić się mianem książki z tak zwanej "wyższej półki". Trudno było o jakiejkolwiek z poczytnych książek powiedzieć, że może głębiej rozwijać człowieka.
Ludzie najchętniej - jeśli w ogóle - sięgają po książki przyjemne, łatwe i proste, o ile nie po prostackie, wulgarne i prymitywne w swych przekazach. Najczęściej motywują to tym, iż ciągłe życie w stresie, przemęczenie i wieczny brak czasu domagają się odpoczynku. A odpoczynek jest zapewniony przy lekturze, która nie zmusza do myślenia, nie stawia zbyt trudnych pytań i nie wymaga wciągnięcia w zbyt zawiłą problematykę.

Mam jednak wrażenie, że słuchając tych najczęstszych argumentów, wielu współczesnych pisarzy postanowiło pójść za ich podszeptem i zrobić nawet o jeden krok dalej. Po co literatura miałaby wymagać, kształtować i angażować czytelnika? Niech lepiej obniża poziom wiedzy, niech prymitywizuje język, niech odrzuca wszelkie normy moralne. Może to stanie się jeszcze większą zachętą do sięgania po kolejne podobne pozycje i wydawania na nie większych sum z domowych budżetów? To rozumowanie niezbyt skomplikowane, niewiele wymagające i do tego oczywiście bardzo skuteczne. Do perfekcji nawet doszli ci, którzy jakiś czas temu wymyślili w Polsce, że napiszą książkę pytając i ustalając z czytelnikami jak powinien szczegółowo wyglądać ten przebój księgarski na zamówienie.

W skali światowej reprezentantem podobnego podejścia do sztuki stał się chociażby bardzo poczytny ostatnio Dan Brown ze swoim "Kodem Leonarda da Vinci". Jest niewątpliwie wielką sztuką wprowadzić ludzi w świat wymyślonej, absurdalnej historii, która niby ma udowodnić coś, co jest jeszcze większą bzdurą. A następnie tak poprowadzić akcję i tak wciągnąć w nią czytelnika, aby był święcie przekonany, że odkrywa jakieś niezwykłe tajemnice skrzętnie do tej pory chronione przed nim. Oczywiście skrzętnie ukrywał je nie kto inny lecz oczywiście sam Kościół Katolicki. I oczywiście robił to w celu zaszkodzenia człowiekowi i jego "oświeceniu". Trochę się już chyba przyzwyczailiśmy do tego, że Kościół Katolicki oskarżono już niemal o wszystko. Przecież niedawno pani w randze ministra rządu RP i jeszcze na dodatek ze skrótem "dr" przed nazwiskiem powiedziała w swej wielkiej mądrości, że to właśnie Kościół Katolicki jest także winowajcą przemocy w polskich rodzinach. Czy po takich rewelacyjnych odkryciach powinniśmy się dziwić, że coraz więcej jest tych, którzy mówią, chociaż nie do końca zdają sobie sprawę z tego co i po co mówią? Będzie ich zresztą wciąż przybywało, bo wiedza, ze magiczne naukowe skróty przed nazwiskiem lub wysoka funkcja w elitach rządzących zwalnia z intelektualnej rzetelności. To pozwala tym bardziej mówić wierutne bzdury, bo ludzie przecież potrafią dzisiaj uwierzyć we wszystko.

Wracając jednak do Dana Browna. W jego wypadku wcale nie jest ważne, że żaden poważny historyk, biblista, czy znawca sztuki nie może po prostu wypowiedzieć się pozytywnie o rewelacjach zawartych w książce. Wszak żaden szanujący się naukowiec - profesjonalista nie zejdzie do poziomu dyskusji z bestsellerem, bo przecież nie ma ona najmniejszej szansy stać się rzeczową dyskusją. A poza tym nikt z szanujących się ludzi nauki nie będzie dyskutował z wyssanymi z palca argumentami jakiegoś pseudoposzukwacza sensacji.

Sam przeżyłem kiedyś dyskusję w gronie osób, gdzie nikt tak na prawdę nie wiedział o czym mówi rzucając argumenty z rzeczonej książki. Jednocześnie wszyscy byli święcie przekonani, że odkrywają jakieś niezwykłe sensacje, o których nikt im bezczelnie nie chciał nigdy powiedzieć i trzymano ich w absolutnej niewiedzy nauczając przez cale lata chrześcijaństwa. Jakie więc musi być płytkie to ich chrześcijaństwo? Na czym oparte, jeśli przewraca je do góry nogami taka książeczka? Coraz częściej zadaje sobie pytanie, na czym opiera się chrześcijaństwo wszystkich podobnych napuszonych dyskutantów, jeśli w dyskusji o Nim nie potrafią posługiwać się Biblią, katechizmem, wypowiedziami teologicznymi? Ich jedyne argumenty zawarte są w książce Browna (i jej podobnych), w jakimś filmie sensacyjnym lub na łamach plotkarskiej, a często nawet i brukowej prasy?

Jedna z dyskutujących osób powiedziała nawet w czasie wspomnianej dyskusji, że ten hit księgarski poruszył najgłębsze struny w jej duszy. Wtedy delikatnie zakończyłem dyskusję, bo już nie miałem siły na dyskusję, gdy została w nią wpleciona nawet dusza...

Ważne jest jedno. Autor, wydawca i sprzedawcy zarobili krocie, a że sprzedali sensacje bez pokrycia, to się nie liczy. Do czego więc zmierza dzisiejsza literatura, sztuka i cała kultura? Czy komercja musi tak ostro uderzać w zasady etyczne i intelektualne, które przecież legły u podstaw tak niezwykle misternie skonstruowanej cywilizacji zachodniej?

Powiem jedno: Chroń nas Panie Boże od takiej kultury!!!

Publikacja: "Profile" 2(2005), nr 1, s. 34-36.
ks. Marek Ciesielski