Miejsca pamięci

Polskie cmentarze ściągają w listopadowe dni tłumy ludzi, którzy przychodzą tu zapalić znicz i ofiarować modlitwę swoim najbliższym. Najsłynniejsze nekropolie to także miejsca bogate w dzieła sztuki - rzeźby, pomniki, epitafia - często niestety bardzo zaniedbane. To także prawdziwe szkoły historii i patriotyzmu dla kolejnych pokoleń. W podziemiach katedry wawelskiej znajdują się groby polskich władców i bohaterów narodowych. Za drugi panteon narodowy jest uważana krypta Zasłużonych na Skałce.

Panteon narodowy
W podziemiach katedry wawelskiej znajdują się groby polskich władców i bohaterów narodowych. Każdy, kto odwiedza to miejsce, czuje jakby odbywał właśnie bardzo ważną lekcję historii. Kiedy stajemy przed sarkofagami Stefana Batorego, Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełły, Jana III Sobieskiego, czy też Józefa Piłsudskiego, Władysława Sikorskiego przypominają się nam najważniejsze wydarzenia w dziejach naszego kraju.

Za drugi panteon narodowy jest uważana krypta Zasłużonych na Skałce. Powstała w XIX wieku. Jako pierwszy został tutaj pochowany Jan Długosz (był to jego trzeci pogrzeb w 400. rocznicę śmierci, wcześniej spoczywał w kościele skałecznym). Za życia słynny dziejopis i wychowawca synów królewskich opiekował się kościołem na Skałce i sprowadził tutaj paulinów, którzy po dziś dzień sprawują pieczę nad tym miejscem.

Zostali tam również pochowani: Wincenty Pol, Józef Ignacy Kraszewski, Adam Asnyk, Teofil Lenartowicz, Henryk Siemiradzki, Stanisław Wyspiański. W 2004 roku w krypcie spoczął poeta Czesław Miłosz.

Aleja Zasłużonych
Jednym z najbardziej znanych polskich cmentarzy są warszawskie Powązki. Bardzo długa jest lista znanych i zasłużonych ludzi, którzy zostali tutaj pochowani. Wśród nich są bohaterowie narodowi (Jan Kiliński), profesorowie, poeci i pisarze (Zbigniew Herbert, Bolesław Prus), aktorzy (Hanka Bielicka, Gustaw Holoubek, Zygmunt Kęstowicz), reżyserzy (Krzysztof Kieślowski), kompozytorzy (Witold Lutosławski), malarze, architekci (Franciszek Maria Lanci), dziennikarze, publicyści (Jan Nowak-Jeziorański), inżynierowie, politycy.

Cmentarz założono w XVIII wieku. Wcześniej wieś Powązki należała do rodziny Czartoryskich. Księżna Izabela miała tutaj swój park sentymentalny. Sąsiedzi Czartoryskich – Szymanowscy – przekazali część swojego majątku na cmentarz. Później teren nekropolii został znacznie powiększony. Cmentarz zaprojektował słynny architekt Dominik Merlini (również tutaj pochowany). Obecnie na Powązkach możemy zobaczyć grobowce wykonane w różnych stylach, m.in. klasycystycznym, romantycznym, neogotyckim, modernistycznym czy secesyjnym.

Wiele nagrobków poważnie ucierpiało podczas II wojny światowej. Ślady tego są widoczne do dziś. Grobowce były często miejscem przechowywania broni, a nawet schronieniem dla ludzi. Podczas Powstania Warszawskiego znajdowały się tu także stanowiska ogniowe. Społeczny Komitet Opieki nad Starymi Powązkami założony przez Jerzego Waldorffa co roku kwestuje w uroczystość Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny na rzecz odbudowy zabytkowych grobowców i pomników.

Przechodniu powiedz Polsce...
Polskie cmentarze znajdują się także poza granicami kraju. W obcej ziemi spoczywa wielu polskich żołnierzy, którzy oddali życie poza ojczyzną.

Między 17 stycznia a 19 maja 1944 roku rozegrała się jedna z najcięższych batalii II wojny światowej, zwana bitwą o Rzym – bitwa pod Monte Cassino. W walkach zginęło około 1000 polskich żołnierzy. Po ich zakończeniu zdecydowano o budowie polskiego cmentarza wojennego u stóp benedyktyńskiego klasztoru na Monte Cassiono. Wznieśli go uczestnicy bitwy i włoscy kamieniarze. Spoczywa na nim 1072 żołnierzy.

Pochowano tu także ich dowódcę, zmarłego w 1970 roku, gen. Władysława Andersa, oraz biskupa polowego Wojska Polskiego, zmarłego w 1964 roku, Józefa Gawlinę.

Na półkolistym tarasie cmentarza widnieje krzyż Virtuti Militari ze zniczem w środku. Odwiedzający żołnierskie groby mogą przeczytać sentencje: „Przechodniu powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie” oraz „Za naszą i waszą wolność my żołnierze polscy oddaliśmy Bogu ducha, ciało ziemi włoskiej, a serca Polsce”. Nad cmentarzem góruje wykuty w trawertynie biały orzeł okolony krzyżem z żywopłotu.

Matka i serce syna
Cmentarz na Rossie w Wilnie został założony w XIX wieku. Spoczywa tu wielu wybitnych Polaków, m.in. historyk i nauczyciel Adama Mickiewicza – Joachim Lelewel, poeta Władysław Syrokomla, polscy żołnierze polegli w walkach w 1919, 1920, 1939 i 1944 roku.

Szczególnie ważny jest grobowiec z granitową płytą, w którym spoczywa Maria z Billewiczów Piłsudska, matka Józefa Piłsudskiego, oraz srebrna urna z sercem Marszałka (jego ciało pochowano na Wawelu). Początkowo urna była umieszczona w kolumnie kościoła św. Teresy przy Ostrej Bramie w Wilnie, ale w pierwszą rocznicę śmierci Marszałka przeniesiono ją do krypty na Rossie. Do wojny w 1939 roku w tym miejscu stała straż honorowa, nawet po wejściu Rosjan polscy żołnierze nie chcieli opuścić grobu swego dowódcy. Na Rossie spoczywa też rodzeństwo i pierwsza żona Józefa Piłsudskiego.

Wileński cmentarz mieści w swoich granicach także miejsca spoczynku osób związanych z Juliuszem Słowackim (choć jego prochy spoczywają w Krypcie Wieszczów Narodowych na Wawelu). Jest tutaj pochowany ojciec poety Euzebiusz Słowacki, a także ojczym – August Bécu, profesor medycyny, który zginął rażony piorunem we własnym mieszkaniu i był pierwowzorem Doktora z III części Dziadów A. Mickiewicza.

Około 50 pomników na Rossie jest wpisanych do państwowego rejestru pomników o szczególnej wartości.

Orlęta Lwowskie
Cmentarz Łyczakowski to najstarsza nekropolia Lwowa, położona na malowniczych wzgórzach. Został założony w XVIII wieku. Wcześniej chowano tutaj zmarłych na dżumę. Do dziś zachowały się na nim groby dawnych mieszkańców Lwowa, m.in. matematyka Stefana Banacha, pisarzy Seweryna Goszczyńskiego i Gabrieli Zapolskiej, malarza Artura Grottgera.

Jest tutaj pochowana także poetka Maria Konopnicka. Na mogile umieszczono fragment jej wiersza Na cmentarzu:
... Proście wy Boga o takie mogiły,
Które łez nie chcą, ni skarg, ni żałości,
Lecz dają sercom moc czynu, zdrój siły
Na dzień przyszłości...

W 1919 roku w części nekropolii utworzono Cmentarz Obrońców Lwowa (zwany Cmentarzem Orląt Lwowskich) dla poległych w wojnach z Ukraińcami i bolszewikami w latach 1918-1920.

Warto wspomnieć, że na Cmentarzu Łyczakowskim 21 listopada 1918 roku zginął jeden z najmłodszych obrońców Lwowa, 14-letni Jurek Bitschan. W miejscu jego śmierci stoi pomnik z kamiennym krzyżem, a ciało spoczywa w katakumbach Cmentarza Obrońców Lwowa.

Katarzyna Bogucka
(Częstochowa)