Niepokalane Poczęcie NMP

Pierwsza uroczystość w Roku Liturgicznym (oprócz niedzieli) to Uroczystość Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Jest to uroczystość, która wskazuje na jeden z przywilejów Maryi. Każdy przywilej Matki Pana jest skierowany na to najważniejsze wydarzenie, które już niedługo będziemy przeżywać - Narodziny Jezusa Chrysusa.

Chciałbym przybliżyć historie tworzenia tego szczególnego dogmatu, który ogłosił dopiero papież Pius IX (pontyfikat w latach 1846 – 1878) w 1854 roku w bulli Ineffabilis Deus.

Zastanówmy się czym jest Niepokalane Poczęcie. Kompendium Katechizmu Kościoła Katolickiego odpowiadając na to pytanie tłumaczy, że Bóg wybrał Maryję od wieków aby była Matką dla Jego Syna i aby mogła tę misję wypełniać została odkupiona od swego poczęcia. Na mocy przewidzianych zasług Jezusa Chrystusa, przez łaskę Maryja została zachowana od wszelkiej zmazy grzechu pierworodnego i to od samego poczęcia.

Katechizm Kościoła Katolickiego oczywiście szerzej mówi o tym przywileju, powołując się na Sobór Watykański II, który tłumaczy powód wszelkich przywilejów Maryi, że została obdarzona przez Boga godnymi tak wielkiego zadania darami. Została więc Ona ubogacona od pierwszej chwili poczęcia blaskami szczególnej zaiste świętości. Owe definiujące Niepokalane Poczęcie zdania ostatniego Soboru, są echem wspominanej bulli Ineffabilis Deus Piusa IX (pontyfikat w latach 1846 – 1878), który oddał tę prawdę słowami: Najświętsza Maryja Panna od pierwszej chwili swego poczęcia – mocą szczególnej łaski i przywileju wszechmocnego Boga, mocą przewidzianych zasług Jezusa Chrystusa, Zbawiciela rodzaju ludzkiego – została zachowana nietknięta od wszelkiej zmazy grzechu pierworodnego.

Słowa te są zwieńczeniem wielowiekowej tradycji i często sporów dotyczących Niepokalanej. Spójrzmy jak ta prawda rozwijała się w historii Kościoła.

Każdy dogmat ma swoje źródło w Objawieniu Bożym. Prawda o Niepokalanej nie ma swego źródła wprost w Piśmie Świętym. Zawiera ją jednak w sposób domyślny, implicite. Jednak odnajdujemy ją w świętej Tradycji, słowie Bożym nie spisanym, które Duch Święty wypowiada zgodnie z obietnicą Pana Jezusa  (por. J 16,13). Wśród tekstów biblijnych odnajduje się ten temat nie wprost powiedziany w Protoewangelii (por. Rdz 3,15), w pozdrowieniu Gabriela podczas Zwiastowania (por. Łk 1,28) oraz, według niektórych egzegetów w Ap 12.

Nad tymi tekstami pochylali się już Ojcowie Kościoła. Jednak ani greccy ani łacińscy nie mówią wyraźnie o Niepokalanym Poczęciu. Według ich pism można jednak wskazać na podstawowe kwestie, które prowadzą do Niepokalanego Poczęcia. Po pierwsze w pismach Ojców znajdziemy obraz Maryi jako najczystszą i najświętszą, po drugie ukazują podobieństwo (sprzed upadku) i różnicę (po upadku) między Ewą a Maryją. Z tych dwóch ujęć można odnaleźć pierwszą krystalizację dogmatu o Niepokalanej.

Wśród dokumentów Kościoła pierwsze teksty dotyczące Niepokalanej pojawiają się w XV wieku. Jednak już dużo wcześniejsze wspominają – niedokładnie jeszcze i w innych pojęciach – o Niepokalanej.

Przykładem niech będzie Synod Laterański (649 rok), który w kanonie trzecim zbiera całą ówczesną naukę Kościoła o Matce Bożej, szczególnie jej dziewictwie. W tych rozważaniach cenne jest jedno sformułowanie: święta zawsze Dziewica i niepokalana (άχρατος) Maryja jest prawdziwie i właściwie Boga Rodzicielką.

Użyty termin oznacza przede wszystkim czysty, więc w sąsiedztwie Dziewica mógłby służyć jako jego dopełnienie i nie dawać nauki o Niepokalanej, jednak tłumaczenia wkładają w to miejsce znamienne "niepokalana".

Do końca epoki patrystycznej (na wschodzie już od VII wieku) tajemnica ta jest przeżywana przez wiernych w liturgii Kościoła jako święto Poczęcia Maryi. Nazwa nie wskazuje na maryjny przywilej ale treści tego dnia już tak.

Średniowiecze przyniosło kolejne kroki zbliżające do odkrycia prawdy. W XII wieku uczeń św. Anzelma z Canterbury Eadmer oraz Osbert de Clara pisali już o Niepokalanym Poczęciu. Pierwsza monografia na ten temat spotkała się ze sprzeciwem św. Bernarda z Clairvaux. Wyraził swój sprzeciw po wprowadzeniu w Lyonie święta Niepokalanego Poczęcia Maryi. Według niego Maryja miała być uświęcona dopiero po swoim poczęciu, aczkolwiek już w łonie matki. Pod tym wpływem było wielu znakomitych teologów XII i XIII wieku.

Dopiero franciszkanie William de Ware a szczególnie jego uczeń Jan Duns Szkot, doprowadzili do ukazania Niepokalanej, który zadowalał strony rozgorzałego wówczas już konfliktu. Wprowadzono termin "praeredemptio", mówiący, że Maryja korzystała z łaski odkupienia na sposób uprzedni i dzięki temu mogła Ona być poczęta bez grzechu pierworodnego. Pozwoliło to pogodzić konieczność odkupienia wszystkich ludzi z zachowaniem Jej od grzechu pierworodnego.

Franciszkanie twierdzenie Dunsa Szkota przyjęli za swoje i od tej pory bronili dogmatu i święta Niepokalanego Poczęcia Maryi. Na korzyść tej prawdy opowiedział się Synod w Bazylei (1439)  a papież Sykstus IV (pontyfikat w latach 1471 – 1484) przywiązał do uroczystości liczne odpusty oraz położył kres zaciętym polemikom między teologami franciszkańskimi i dominikańskimi.

Z tego czasu wspomnieć należy również Sobór Trydencki. W nocie do Dekretu o grzechu pierworodnym daje pośrednio wyraz wiary w wolność Maryi od tego grzechu: Oświadcza jednakże tenże święty Sobór, że nie zamierza obejmować tym dekretem, w którym jest mowa o grzechu pierworodnym, świętej i niepokalanej Bożej Rodzicielki Maryi . Potwierdza również stanowisko Sykstusa IV.

Dla pełnego jednak obrazu trzeba wskazać, że były też głosy sprzeciwiające się takiej prawdzie. Takim było na przykład zdanie Michała Bajusa i jansenistów. Opinia Bajusa, że nikt oprócz Chrystusa nie jest bez grzechu pierworodnego a Maryja zmarła z powodu tego grzechu - została potępiona przez Piusa V (pontyfikat w latach 1566 – 1572) w 1567 roku. Późniejsi papieże Paweł V (pontyfikat w latach 1605 – 1621), Grzegorz XV (pontyfikat 1621 – 1623) i Aleksander VII (pontyfikat 1655 – 1667) zabraniali występować przeciwko prawdzie o Niepokalanej.

Jezuici od samego początku istnienia składali ślub szerzenia Jej kultu. W końcu 8. grudnia 1854 roku, w dzień który Klemens XI (pontyfikat w latach 1700 – 1720) ustanowił świętem w całym Kościele, papież Pius IX (pontyfikat w latach 1846 – 1878) ogłosił bullę Ineffabilis Deus, w której ex cathedra ogłosił dogmat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny.

Cztery lata później nastąpiły objawienia w Lourdes. Maryja przedstawiła się św. Bernadecie Soubirous: "Ja jestem Niepokalane Poczęcie", w czym upatruje się potwierdzenie dla ogłoszonego dogmatu. Również, pochodzące z początku następnego stulecia objawienia w Fatimie, gdzie Matka Boża mówi trojgu dzieciom o swoim Niepokalanym Sercu (które wspominane jest w liturgii w dzień po uroczystości Najświętszego Serca Jezusa) pośrednio rozpowszechniły cześć dla Niepokalanego Poczęcia.

Pobożne praktyki powinno się rozumieć jako okazję sprzyjającą głębokiemu, na wzór postawy Maryi, przezywania tajemnicy paschalnej Chrystusa celebrowanej w Eucharystii. U progu Roku Liturgicznego, gdy Kościół przezywa Adwent w jednej z pierwszych uroczystości wspomina właśnie Niepokalane Poczęcie. Nie można jednak zatrzymywać się na samej treści tego dnia, bowiem jest on istotnym przygotowaniem do uroczystości Narodzenia Pańskiego.

Arkadiusz Cichosz