Szkoła Jana Pawła II

W Szkole Jana Pawła II szukamy idei, myśli i klimatów, którymi żył Karol Wojtyła, zanim został papieżem. Poznajemy ludzi, którzy wpłynęli na niego w dzieciństwie i młodości, poetów, bohaterów i świętych, kształtujących jego wyobraźnię i świat modlitwy.

Dziś opowieść o św. Stanisławie, biskupie i męczenniku. Postać tego świętego naznaczyła losy Polski tak mocno, że nie sposób zrozumieć ani dawnych, ani współczesnych dziejów naszego kraju bez uwzględnienia tego, co wydarzyło się w Krakowie na Wawelu i na Skałce w 1079 r.

kiedy król zabija biskupa

Ta historia wydarzyła się niemal tysiąc lat temu: król Bolesław Śmiały zabił biskupa krakowskiego, Stanisława. Nie wiadomo, czy zrobił to osobiście, jak twierdzą niektórzy, czy przez swoich siepaczy, jak mówią inni, czy stało się to na Wawelu, czy na znajdującej się w pobliżu Skałce. W ogóle w całej tej sprawie, zwanej często "sprawą św. Stanisława", jest wiele niewiadomych. Zmagają się z nią historycy i poeci, a także wszyscy, którzy chcą zrozumieć losy Polski. Bo gdyby nie ten biskup-męczennik, kto wie, jak potoczyłyby się nasze dzieje…

dwaj przyjaciele

Tajemnica sprzed wieków byłaby może łatwiejsza do rozwikłania, gdyby jej bohaterowie byli ludźmi małymi i banalnymi. Ale oni obaj byli wielcy. Król Bolesław Śmiały (nazywano go również Szczodrym) był władcą wybitnym – taką opinię wystawili mu historycy. Wnuk Bolesława Chrobrego, znakomity wojownik i strateg, przez wiele lat kontrolował Ruś, Węgry i Czechy, przyczyniając się do umocnienia kraju. Koronę zdobył jeszcze przed czterdziestką, zaledwie po kilkunastu latach rządów, podczas gdy jego dziad zabiegał o swoją aż trzydzieści trzy lata. Koronacja Śmiałego odbyła się w Boże Narodzenie 1076 r., trzy lata przed konfliktem z św. Stanisławem1 .

Biskup Stanisław pochodził ze Szczepanowa, wsi położonej kilkadziesiąt kilometrów od Krakowa, z niezbyt bogatej, ale prawdopodobnie zasłużonej dla kraju rodziny rycerskiej. Był rówieśnikiem Bolesława. Został biskupem w 1072 r., mając zaledwie trzydzieści trzy lata. Kronikarze odnotowali, że był człowiekiem mądrym i wykształconym - Jan Długosz w swojej "Kronice" wspomina o jego studiach w Paryżu. Biskupem mianował go sam Bolesław (wtedy jeszcze książę), bo były to czasy, kiedy biskupów mianował władca. Dopiero rok później pewien mnich z Cluny, o niepozornej posturze ale wielkim duchu, zostanie papieżem Grzegorzem VII i rozpocznie walkę o prawo do mianowania biskupów. Walka ta znana jest z historii Kościoła jako "spór o inwestyturę". W tamtej epoce człowiek wyświęcony na biskupa stawał się od razu, niejako z urzędu, wysokim dostojnikiem państwowym. Stanisław złożył więc przysięgę wierności księciu Bolesławowi, i od tej pory pracowali razem. Niektórzy mówią nawet o przyjaźni między władcą a hierarchą. Za namową biskupa książę poparł papieża Grzegorza VII w sporze o inwestyturę z cesarzem Henrykiem IV, a to zaowocowało przybyciem do Polski legatów papieskich, którzy przygotowali koronację. Korona dla władcy oznaczała suwerenność dla państwa. Radość ze zwycięstwa w słusznej sprawie zbliża ludzi, więc opowieści o przyjaźni króla i biskupa brzmią prawdopodobnie.

konflikt

Ale przyjaźń szybko się skończyła, a przyczyną była wojna. Chociaż nie tylko wojna, bo i charakter króla odegrał tu znaczną rolę. Średniowieczni kronikarze, zarówno ci przychylni władcy, jak i ci przychylni biskupowi, wspominają o trudnym i porywczym charakterze Bolesława. Potrafił być okrutny, nigdy nie darował zniewagi, a sukcesy spowodowały, że stał się pyszny i zadufany w sobie. Mimo tych wad, być może udałoby mu się dokończyć budowę silnego państwa (był rzeczywiście utalentowany), gdyby nie ostatnia wyprawa na Ruś: długa i niezbyt szczęśliwa.

W historii Europy zdarzały się wojny trwające wiele lat, trzydzieści albo i sto, ale w czasach Bolesława Śmiałego o tak długich wojnach nie mogło być mowy. Nikogo nie było na nie stać. To były właściwie nie wojny, ale wyprawy wojenne i trwały dwa, trzy miesiące, czasem trochę dłużej. Najpierw było poparcie dla któregoś władcy czy pomoc w osadzeniu na tronie a potem rabunek przeciwników, wzięcie jeńców i odwrót. Wyprawa na Ruś nie dość, że trwała ponad rok, to jeszcze nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Przychylny Bolesławowi kandydat do kijowskiego tronu niespodziewanie zmarł, a władzę objął jego młodszy brat, niezbyt życzliwy Polakom. Król, może pierwszy raz w życiu, nie odniósł sukcesu, choć nie można też powiedzieć, że poniósł druzgocącą klęskę. Ale jego rycerze mieli dość oddalenia od domu i zaczęli dezerterować. Ponadto z kraju dochodziły wieści o spiskujących przeciwnikach Bolesława. To było bolesne doświadczenie dla władcy, który nie umiał przegrywać. Według Wincentego Kadłubka, król po powrocie zaczął się mścić. Mścił się na uciekinierach i na tych, których podejrzewał o spiskowanie. Mścił się na żonach, które nie pozostały wierne mężom przebywającym na wojnie i na dzieciach narodzonych w wyniku niewierności. I nawet jeśli nie były to mordy masowe, musiały robić na wszystkich ogromne wrażenie. W kraju podniósł się lament. Biskup Stanisław zareagował sprzeciwem wobec księcia. Według niego zachowanie Bolesława było niegodne chrześcijanina – szczególnie odrażające było zabijanie dzieci. Gdy sprzeciw nie pomógł, biskup obłożył króla ekskomuniką i wyprowadził się z Wawelu na Skałkę. Uznał, że nie może pod dachem człowieka splamionego krwią i wykluczonego z Kościoła, sprawować sakramentów. Wszyscy poddani mieli teraz prawo odmówić królowi posłuszeństwa.

królewska korona u stóp biskupa

Stanisław Wyspiański w rapsodzie pt. "Bolesław Śmiały" tak opisuje procesję, która przybyła, aby wypowiedzieć królowi posłuszeństwo:

"Nikt nie śmiał oczu podnieść, wszyscy w lęku,

i ten korowód mnichów, co przyklęka

z zapalonymi gromnicami w ręku,

i dzwony, śpiewem głuszone bez dźwięku,

i lud, któremu z żalu serce pęka;

i wszyscy klątwie rzekli: niech się stanie,

i potępiali moje królowanie.

(…)

Co miały znaczyć łamane gromnice,

nie wiem - lecz straszne było to rzucanie

(…)

- gdym się w tył żachnął i zawadził słupa,

korona moja spadła przed biskupa.

Oni to mieli za znak".

Nie wiadomo, czy obłożenie ekskomuniką odbyło się w taki właśnie sposób, ale musiało zrobić na królu ogromne wrażenie. "Analogia z upokorzeniem Henryka IV w Canossie nasuwała się sama przez się" – pisze Marian Plezia. Król jednak, zamiast "iść do Canossy", postanowił uciszyć biskupa. Pisze dalej Plezia: "Jesteśmy skłonni mniemać, że wywodząca się od Kadłubka tradycja, która twierdzi, że król pospieszył na Skałkę i tam własnoręcznie zabił biskupa Stanisława, ma szanse prawdopodobieństwa ze względu na charakter obrażeń widocznych na czaszce ofiary. Trzeba wszelako przyznać, że gdyby wersja ta nie odpowiadała prawdzie i gdyby Bolesław polecił komukolwiek innemu uśmiercić biskupa, to nie zmieniłoby to w niczym ani moralnego, ani politycznego aspektu sprawy. Bezspornym faktem pozostaje, że biskup Stanisław zginął z ręki czy z rozkazu króla dnia 11 kwietnia 1079 r. Faktem pozostaje również, gdyż stwierdzają go tym razem zgodnie wszystkie źródła wraz z Gallem, że ciało zabitego zostało z woli króla porąbane".

Ślady na czaszce świadczą o tym, że Stanisław został uderzony w tył głowy. Tradycja mówi, że stało się to podczas odprawiania Mszy świętej. Potem wywleczono biskupa z kościoła, porąbano i zostawiono na żer ptakom. Te jednak nie tylko nie tknęły ciała, ale nie pozwoliły zbliżyć się do niego wrogom. Według średniowiecznej legendy były to orły. Członki męczennika w cudowny sposób złączyły się na nowo, a lud zabrał ciało biskupa i ze czcią pochował.

Święty Stanisław stał się patronem Polski. Był symbolem jej jedności, zarówno w średniowieczu, kiedy kraj rozpadł się na dzielnice, jak podczas zaborów i później. Wierzono, że tak jak ciało męczennika w cudowny sposób się zrosło, tak kiedyś "zrośnie się" Polska. Do jego grobu przybywali prosić o ratunek również ci, którzy czuli się krzywdzeni przez władcę.

Król natomiast "został z Polski wyrzucony", jak napisał sto lat później Gall Anonim w "Kronice polskiej". Pojechał na Węgry szukać pomocy, ale jej nie znalazł. Podobno zmarł w klasztorze w Osjaku jako milczący pokutnik. Rzeczywiście jego korona spadła pod stopy świętego...

Teatr Rapsodyczny i pokutnik z Osjaku

Pierwszym przedstawieniem Teatru Rapsodycznego był
"Król-Duch" Juliusza Słowackiego. Karol Wojtyła grał w nim postać Bolesława Śmiałego. Miał wtedy dwadzieścia jeden lat i zaskakuje jego dojrzałość w pracy nad rolą króla. Słowacki widział Bolesława Śmiałego jako człowieka pełnego energii i poczucia siły, niemal oszalałego na punkcie władzy. Gdyby iść ściśle tropem poety, należałoby zagrać człowieka miotającego się po scenie, krzyczącego i ciągle zdyszanego od nieustannej walki ze wszystkimi. To jednocześnie ktoś na progu upadku, kto miota się: od rozpaczy i przerażenia po nienawiść i przemoc. Podczas pierwszego przedstawienia Karol Wojtyła, kreując postać króla, poszedł w tym kierunku. Ale już na drugim zagrał zupełnie innego człowieka. Gdy mu zarzucano brak profesjonalizmu odpowiedział, że przemyślał wszystko i zrozumiał, że król się spowiada. A spowiedź wymaga skupienia i ciszy. Podobną interpretację postaci Bolesława Śmiałego można znaleźć w dramacie Romana Brandstaettera pt. "Pokutnik z Osjaku", powstałym wiele lat później.

Warto przypominać związki Jana Pawła II z polskimi romantykami: z Mickiewiczem, Słowackim, Norwidem. Zapomniani dziś poeci, znienawidzeni przez uczniów w szkole (czy ktoś jeszcze czyta z własnej i nieprzymuszonej woli Słowackiego?), są często kluczem do świata Jana Pawła II.

biskup spotyka biskupa

Dwadzieścia kilka lat później Karol Wojtyła został następcą św. Stanisława w Krakowie i "sprawa świętego Stanisława" stała mu się bliska w całkiem nowy sposób. Włożył wiele wysiłku w jej dogłębne wyjaśnienie. Pod jego patronatem odbywały się sesje naukowe, jeszcze raz poddano analizie źródła, opisano czaszkę świętego. W 1979 r. przypadała dziewięćsetna rocznica śmierci męczennika. Karol Wojtyła przygotowywał uroczystości jubileuszowe jeszcze jako kardynał, ale uczestniczył w nich już jako papież. Zanim jednak został papieżem napisał jeszcze jeden długi wiersz. Pisał go tuż przed konklawe, między 30 września a 2 października 1978 r., i zatytułował "Stanisław". G. Weigel twierdzi, że podczas rozmowy Jan Paweł II wyjaśnił, że pisząc ten wiersz chciał spłacić dług wobec Krakowa. Brzmi to trochę banalnie, gdy się weźmie pod uwagę treść wiersza i to, że pisał go człowiek, który wiele razy w życiu zmagał się z tym tematem. Ale Papież w wypowiedziach zawsze trochę marginalizował swoją poezję. To zrozumiałe – wiersz jest wypowiedzią bardzo osobistą, w wierszu mówi się coś, czego nie powie się ani w encyklice, ani nawet w homilii.

"Stanisław" nie jest utworem łatwym, ale już w pierwszym zdaniu dowiadujemy się, dlaczego został napisany: "Pragnę opisać Kościół" . Dlaczego? Bo Kościół związał się z "moją ziemią" – mówi autor. Związując się z "moją ziemią" związał ją jednocześnie z niebem. A to, co zostanie związane na ziemi, będzie też związane w niebie...

Warto zwrócić uwagę na to, jak często Karol Wojtyła używa słowa "mój". Pisze: "moja ojczyzna, mój naród, mój Kościół". W poprzednim numerze LISTU, kiedy była mowa o "Promieniowaniu ojcostwa", była mowa również o słowie "mój". Dla Wojtyły to słowo nie jest symbolem zagarniania czegoś i odbierania tego komuś innemu, ale symbolem wyboru. Mówiąc: "mój ojciec, moje dziecko, mój kraj, moje miasto" dajemy świadectwo, że wybraliśmy.

"Pragnę opisać mój Kościół w człowieku,

któremu dano imię Stanisław".

Stanisław to imię, w którym mieści się Kościół, imię w którym "naród został ponownie ochrzczony". W jaki sposób? Odpowiedź znajdziemy analizując z autorem istotę konfliktu Bolesława Śmiałego ze św. Stanisławem. Według niego spór między nimi dotyczył narodzin narodu. W jaki sposób ma zaistnieć naród, który dopiero budzi się do istnienia? Czy ma się narodzić z miecza, czy ze słowa? Król uważał, że z miecza, i rządził twardą ręką. Nie mógł też dopuścić do tego, żeby słowo biskupa go karciło. A biskup wierzył, że naród narodzi się ze słowa i że słowo nawróci również Bolesława. Stało się inaczej.

"Słowo nie nawróciło, nawróci krew

- nie zdążył może pomyśleć biskup:

odwróć ode mnie ten kielich".

I od tej chwili nasza wolność jest jak dwie szale wagi: na jednej jest miecz, który zabija, a na drugiej krew, która zbawia, nawraca, ocala. Miecz tych, którzy niszczą naród, i krew męczenników, którzy go ocalają. "Który ciężar przeważy?" – pyta autor. Nie odpowiada wprost, mówi tylko, że trzeba wziąć "w swoje ręce ZARYS nieuchronnego czasu".

Słowa te pisane były wtedy, kiedy o Polsce nie można było powiedzieć, że jest w pełni wolna, i nie można było przewidzieć, kiedy znowu poleje się krew, choć należało przypuszczać, że się poleje.

***

Srebrna trumna z relikwiami św. Stanisława zdominowała Katedrę Wawelską. "Uklęknij, bo to jest miejsce święte" – mówi na jej widok jeden z bohaterów Wyspiańskiego. Szkoda, że dziś tak niewielu przychodzi to do głowy.