Wielkanocny Poniedziałek

Dziś drugi dzień świąt wielkanocnych. Najczęściej bywa on nazywany Lanym Poniedziałkiem, śmigusem - dyngusem, czy też oblewanką. Wielkanocne świętowanie tego dnia upływa najczęściej pod znakiem towarzyskich i rodzinnych spotkań. Jest to również czas zabaw, żartów, które wiążą się bezpośrednio z tradycją wzajemnego oblewania się wodą.
Symbolika Lanego Poniedziałku

Zwyczaj polewania wodą nawiązuje do dawnego pogańskiego aktu zapładniania wiosenną wodą ziemi, która od tej chwili jest znów zdolna do wydawania plonów. Do dziś zwyczaj Lanego Poniedziałku, czyli kropienia wodą święconą pól jest spotykany we wsiach na południu Polski.

W polskiej tradycji drugiego dnia świąt wielkanocnych oblewa się dla żartów wodą inne osoby, nawet te nieznajome. Kiedyś uprzywilejowani byli do tego jedynie chłopcy, którzy polewali wodą dziewczęta. Na ładne, lubiane dziewczyny wylewano całe wiadra wody lub wrzucano je do stawów, sadzawek. Im więcej było wody, tym większy honor dla owej panny. Przemoczona do suchej nitki dziewczyna miała tzw. wzięcie. Jeśli dziewczyna miała suche ubranie, była niepocieszona. Panny przygotowywały okup najczęściej w postaci pisanek. Można było wykupić się także kiełbasą lub też wielkanocnymi słodkościami.

Dawniej wierzono, że woda w wielkanocny poniedziałek "przyda licu gładkości i rumieńca". Dodatkowo, im większa liczba kawalerów oblewała dziewczynę tym większa była jej atrakcyjność. Mokrego ubrania nie trzeba było się wstydzić; wstydziły się natomiast dziewczyny, których nikt tego dnia nie chciał oblewać.

Dwa obyczaje

Początkowo zwyczaj śmigusa - dyngusa stanowił dwa zupełnie odrębne zwyczaje. Śmigusem nazywano obyczaj oblewania wodą, głównie dziewcząt na wydaniu oraz młodych kobiet, a także smaganie się zielonymi gałęziami i witkami wierzbowymi lub uplecionymi z nich batami. Dyngusem natomiast nazywano pochody młodych mężczyzn często przebranych i z różnymi rekwizytami, które połączone były zawsze z wesołą kwestą świąteczną. Młodzi chłopcy wypraszali sobie przede wszystkim wielkanocne smakołyki.

Z czasem te dwa obrzędy zostały połączone i zdominowane przez polewanie się wodą. Zwyczaj początkowo praktykowany był głównie na wsiach. Jednak obyczaje związane z Wielkanocnym Poniedziałkiem nie wiążą się jedynie ze wzajemnym oblewaniem się wodą.

Poświęcić ziemię

Do najstarszych obyczajów należy święcenie pól kropidłem z palmy wielkanocnej. Zwyczaj ten zachował się w okolicach Nowego Sącza, Rzeszowa i Tarnowa. O świcie gospodarze udają się na swoje pola, aby się pomodlić i skropić zagony święconą wodą. Po zakończeniu tego obrzędu na polach rozpala się ogniska i smaży na nich jajecznicę. Spożywa się ją wraz z przeniesionymi z domów resztkami święconego pokarmu. Poniedziałkowe święcenie pól sprzyja sąsiedzkim spotkaniom.

Konna kawalkada

Bardzo starym obyczajem Poniedziałku Wielkanocnego jest procesja stu koni, która każdego roku przechodzi ulicami Pietrowic Wielkich koło Raciborza. Od ponad 300 lat, co roku uliczkami tego miasteczka przejeżdża barwna procesja konna. Kawalkadę prowadzi zazwyczaj jeździec, który trzyma procesyjny krzyż, a za nim podąża grupa konnych z chorągiewkami, następnie idą gospodarze z figurą Chrystusa oraz ksiądz. Procesji stu koni towarzyszy zazwyczaj orkiestra.

Uczestnicy uroczystości jadą do kościoła, gdzie odbywa się nabożeństwo w intencji dobrych urodzajów, po nim zaś procesja objeżdża pola, które święci ksiądz. Zwyczaj zamyka wyścig konny, który odbywa się na cześć Zmartwychwstałego Chrystusa i jest wyrazem radości oraz dziękczynienia.

Emausowe kramy

Do dzisiejszego dnia w Krakowie w Poniedziałek Wielkanocny zachował się Emaus - odpust przy klasztorze Norbertanek na Salwatorze - nieodłączny element krakowskich obchodów świąt wielkanocnych.

Emaus to kiermasz świąteczny, który jest tłumnie odwiedzany przez mieszkańców Krakowa. Nazwa pochodzi od biblijnego miasteczka Emaus, od którego według Ewangelii świętego Łukasza szedł z dwoma młodzieńcami zmartwychwstały Chrystus.

Kramy prezentowane w przeszłości oraz obecnie są pełne odpustowych słodyczy, obwarzanków, różańców z ciasta, pierników, zabawek, kogutków z gliny oraz innych drobiazgów. Słynne są zwłaszcza zabawki emausowe - oryginalne figurki przedstawiające krakowskich mieszczan, dorożkarzy, przekupniów w tradycyjnych strojach.

Przymusowy "prysznic"

Bogata obrzędowość Lanego Poniedziałku sprowadza się jednak obecnie najczęściej do obfitego oblewania woda. W miastach i na wsiach zwyczaj ten bywa wyraźnie nadinterpretowany i uległ wynaturzeniu. Ten przemiły polski zwyczaj, na ulicach polskich miast zmienia się często w chuligańskie wybryki, kiedy to grupy młodzieży próbują oblać kubłami wody każdego przechodnia.

Oblewanie wodą przybiera teraz nowe wymiary. Młodzież z wiadrami pełnymi wody urządza sobie istne polowanie na przechodniów. Zrzucanie worków z wodą z wieżowców, pogoń za podążającymi tego dnia do kościoła, "kąpiel" dla pasażerów komunikacji miejskiej, kierowców samochodów - to tylko nieliczne sposoby na dobrą zabawę osób, które "kultywują tradycje".

Lanie wodą w dużych ilościach, wszystkich, wszędzie i nie tylko do południa sprawia, że tego dnia zwłaszcza policja ma więcej pracy, gdyż musi zapobiegać chuligaństwu. Przesadzający z "kultywowaniem tradycji" mają być karani. Dla wielu z nich ta "doskonała zabawa" skończy się grzywną w wysokości nawet do 5 tysięcy złotych, a w skrajnych przypadkach, kiedy dojdzie do uszczerbku na zdrowiu lub do zniszczenia ubrania czy też samochodu, nawet w sądzie.

Izabela Okrój

www.Polska.pl